افتادگی قوس پا یا صافی کف پا وضعیتی است که قوس طولی کف پا به طور نرمال رشد نمیکند و به طور نتیجه پایینتر و تختتر میشود. این وضعیت میتواند یک یا هر دو پا را تحت تأثیر قرار دهد. به عبارت دیگر، قسمت کف پا به طور کامل یا تقریباً کامل به زمین میرسد.
ارتباط عملکردی میان ساختار قوس کف پا و بیومکانیکهای قسمت پایین پا وجود دارد. قوس کف پا یک ارتباط ارتجاعی و فنری بین قسمت جلوی پا و قسمت پشت پا ایجاد میکند. این ارتباط مهم است زیرا فشارهایی که به کف پا وارد میشود، قبل از رسیدن به استخوانهای بلند پا و ران، باید پراکنده و توزیع شود تا از آسیب به این استخوانها جلوگیری شود.
در مرکز جامع توانبخشی امید برای تشخیص و درمان صافی کف پای ساختاری و عملکردی از تکنولوژی سنجش فشارهای کف پا توسط اسکنرهای سهبعدی استفاده میشود و ازآنجاکه دقت بالایی دارد میتواند در ساخت کفی و کفش طبی کمک بسیار شایانی به متخصصین نماید. درمان در این کلینیک با رویکرد پلکانی و از روشهای ساده مانند کفی و کفش طبی، ورزش و فیزیوتراپی آغاز میشود و در صورت لزوم درمانهای پیشرفتهتر تجویز خواهد شد.
صافی کف پا چگونه تشخیص داده میشود؟
در تشخیص اولیه، معاینهی فیزیکی کف پا انجام میگیرد تا مکانیکهای کف پا آنالیز شوند. اگر درد شدید باشد، پزشک ممکن است برای تشخیص ماهیت و درجهی بدفرمی، انجام عکسبرداریهایی از جمله رادیولوژی، سی تی اسکن، ام آر آی یا سونوگرافی را توصیه کند.
تست ویژه: تست عملکردی یا ساختاری صافی کف پا
هدف از انجام این آزمایش، تشخیص عملکردی بودن یا ساختاری بودن صافی کف پا است.
روش انجام تست
برای انجام این تست، پزشک جهتگیری قوس طولی و میانی بیمار در حالات زیر مشاهده و مقایسه میکند:
- بیمار صاف و مستقیم روی پاشنهها و هم روی انگشتان پا بروی زمین میایستد.
- بیمار در حالتی میایستد که فقط انگشتان پا روی زمین باشد.
- بیمار روی میز مینشیند.
نتیجهی مثبت تست عملکردی یا ساختاری بودن صافی کف پا
صافی کف پای عملکردی: اگر در هنگامی که بیمار روی انگشتان پا ایستاده باشد یا نشسته، قوس طولی و میانی کف پا حفظ شود (به خاطر ضعف عضله یا رباط)
صافی کف پای ساختاری: اگر قوس طولی و میانی کف پا در هنگامی که بیمار روی انگشتان پا ایستاده و هنگامی که نشسته است، همچنان به حالت صاف و تخت باقی بماند.
اگر کودکی صافی کف پای انعطافپذیر داشته باشد، چه انتظاری باید داشت؟
کف پای صاف انعطافپذیر کلاً بدون نشانه میباشد و سبب بروز هیچ دردی نمیشود. اگرچه، گاها بعد از یک پیاده روی سخت یا یک فعالیت ورزشی سنگین، ممکن است منجر به بروز درد شود. در برخی موارد، این وضعیت جنبهی ارثی دارد. کودکانی که در بدو تولد دچار مشکلات ژنتیکی همچون سندروم داون یا سندروم مارفان هستند، ممکن است به خاطر سستی رباطهای کف پا که باعث میشود قوس کف پا روی زمین بیافتد، صافی کف پای انعطافپذیر نیز داشته باشند. این کودکان بیشتر از بقیهی کودکان مستعد ابتلا به فرم شدیدتری از صافی کف پای انعطافپذیر هستند که میتواند دردناک نیز باشد.
درمان
در اکثر موارد، کف پای صاف انعطافپذیر نیست و نیازی به درمان پزشکی ندارد. اما اگر فرد در حین راه رفتن یا ایستادن درد احساس کند یا مشکلاتی هنگام پوشیدن کفش داشته باشد، ممکن است نیاز به استفاده از کفیها یا بریسهای نگهدارندهی قوس کف پا باشد. این اقدامات میتوانند به کاهش علائم و درد کمک کنند. برای جلوگیری از بدتر شدن این وضعیت و مشکلات احتمالی در سنین بزرگسالی، توصیه میشود که کودکان بین سنین 3 تا 10 سال از کفیهای طبی استفاده کنند.
در صورتی که درد خیلی شدید باشد، پزشک ممکن است برای کاهش شدت علائم، درمان فیزیوتراپی یا مصرف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی را توصیه کند. همچنین استفاده از یخ در ناحیهی درد و استراحت دادن به پا نیز میتواند به کاهش علائم کمک کند. عمل جراحی تنها در موارد بسیار نادر توصیه میشود که سایر گزینههای درمانی نتوانند در بهبود وضعیت کمک کنند.
اگر کودکی صافی کف پای غیر انعطافپذیر داشته باشد، چه انتظاری باید داشت؟
بیشتر موارد ناتوانی در کف پا به دلیل صافی غیرانعطاف و نادرست رشد کف پا است. این رشد نامناسب ممکن است به دلیل نقایص مادرزادی مانند استخوان قاپ عمودی در مچ پا یا اتصال غیرعادی بین استخوانهای کف پا (ائتلاف تارسال) رخ دهد.
در مورد استخوان قاپ عمودی در مچ پا، استخوان قاپ (یا تالوس) به طور نادرست با استخوانهای میانی کف پا متصل میشود. این نقص مادرزادی اغلب با اختلالات عصبی-عضلانی مانند آرتروگریپوزیس (Arthrogryposis) یا مُهرهشِکاف یا اسپینا بیفیدا (Spina bifida) مرتبط است.
در صورت عدم درمان، این وضعیت ممکن است منجر به تشکیل پینه (قسمتهای ضخیم و زبری بروی پوست) شود و کودک ممکن است در هنگام پوشیدن کفش و انجام کارها و بازیهای بچگانهی خود با مشکل مواجه شود.
درمان
در اکثر موارد، برای درمان صافی کف پای غیر انعطافپذیر، به عمل جراحی نیاز است. بعد از تشخیص، در ابتدا کف پا را با گچ یا درمانهای دستی دیگر میکشند. بعد از آن، یک عمل جراحی معمولاً بین سنین 6 ماه تا 2 سال برای ترمیم دررفتگیهای استخوانی و نگه داشتن استخوانها در جای خود انجام میگیرد. بعد از عمل جراحی، پا را گچ میگیرند و از بریس استفاده میکنند. در برخی موارد، انجام عملی برای کشیدن تاندونها نیز مورد نیاز است.
اگر چند سال بعد، این وضعیت مجدداً بازگردد، ممکن است برای جوش دادن استخوانها در جای خود، به یک عمل جراحی دیگری نیاز باشد. این عمل جراحی در کودکان سنین بالاتر و هنگامی که کف پا تقریباً رشد کرده باشد، انجام میگیرد. با وجود اینکه این عمل جراحی صافی کف پا را تا حد قابلتوجهی اصلاح میکند، ولی هیچ جراحی وجود ندارد که بتوان با آن این سفتی و غیرقابل انعطاف بودن کف پا را کاملاً درمان کرد.
در منطقهی ائتلاف تارسال (coalition)، روابط غیرنرمال بین استخوانها در طی مراحل رشد جنینی به وجود میآیند. این روابط میتوانند فیبروزی، غضروفی یا استخوانی باشند. این ناهنجاریها بیشتر در بین استخوانهای کالکانئوس (استخوان پاشنه) و استخوان ناوینکولار (ناوی شکل) و بین استخوانهای تالوس (استخوان قاپ) و استخوان کالکانئوس دیده میشود.
ائتلاف تارسال اغلب در بدو تولد مشاهده شده و با بالا رفتن سن پیشرفت میکند. در کودکان، این وضعیت سبب کاهش قابلیت انعطافپذیری کف پا و وارد آمدن فشار بیشازحد بر روی بخشهای دیگر کف پا میشود و در نتیجه هنگام حرکت احساس درد خواهد کرد. ویژگی شایع دیگر ائتلاف تارسال، گرفتگی و اسپاسم در تاندونهای پرونئال (نازک نی) است.
پزشک برای درمان این وضعیت، در ابتدا از درمانهای متداولی مانند کفی طبی (برای نگه داشتن قوس کف پا)، بریس، گچ گرفتن، داروهای ضدالتهابی استفاده میکند. در موارد شدیدتر، بهترین راه برای برطرف ساختن ائتلاف (coalition)، انجام عمل جراحی خواهد بود. بعد از برطرف ساختن این ائتلاف، برای جلوگیری از بازگشت این ائتلاف، اغلب اوقات عضله را در یک فضای خالی قرار میدهند یا مفاصل را جوش میدهند. بسته به اندازهی ائتلاف، میتوان جای آن را با چربی پر کرد. در اکثر موارد، با انجام یک عمل موفق میتوان شدت علائم را تا حد زیادی کاهش داد.
ورزش
برای درمان پزشک نیاز دارد تا عضلات را تقویت کند تا کف پایتان برای ایجاد یک قوس بیشتر ترغیب کند. این به معنای به کار گرفتن عضله درشت نی (تیبیال) پشتی، عضله درشت نی قدامی و عضلات واقع در کف پا میباشد.
تمرین کوتاه کردن پا
این تمرین یک تمرین اساسی برای کف پا است که همهی متغیرها و مراحل پیشرفت درمان بر اساس آن قرار میگیرند. البته باید نحوهی انجام صحیح آن را یاد بگیرید.
دستورالعمل انجام تمرین:
- بایستید و پاها را به اندازهی عرض شانه از هم جدا کنید و کف پاهایتان رو به جلو قرار داشته باشد.
- در حالی که انگشتان پا را به حالت شل گرفتهاید، سعی کنید قسمت زیر کف پایتان را به تدریج فشرده و جمع کنید.
- شست پایتان را از پایینترین قسمت خود (بیس آن) به عقب و به سمت پاشنه ی پا بکشید.
- قسمت پایین شست پا را روی زمین فشار دهید تا این قسمت از روی زمین بلند نشود.
- اگر این حرکت را بهدرستی انجام دهید، باید یک احساس انقباض خیلی قوی از عضلات را در زیر کف پای خود داشته باشید.
- اگر حس میکنید که انگار پایتان دارد گرفته میشود، یعنی اینکه تمرین را به بهترین نحو انجام دادهاید و شما دارید از عضلات درستی کار میکشید.
- این حالت را برای 5 ثانیه نگه دارید.
- این حرکت را 20 بار تکرار کنید.
توجه: این تمرین به این خاطر تمرین کوتاه کردن پا نامیده شده است که در واقع در این حرکت شما سایز پایتان را کوچکتر میکنید.
تمرین بالا و پایین بردن پاشنه با استفاده از توپ
دستورالعمل انجام این حرکت:
- روی لبهی یک پله بایستید.
- توپ کوچکی را بین قوزکهای پاهایتان قرار دهید.
- تمرین کوتاه کردن کف پا را انجام دهید.
- در حین این حرکت، توپی که بین قوزکهای پاها قرار دادهاید را فشار دهید.
- پاشنهی پا را بالا و پایین ببرید.
- سعی کنید که قوزک پاهایتان نچرخند.
- در این حرکت باید تاندون آشیل به صورت عمود بر سطح زمین نگه داشته شود.
- این حرکت را 30 بار تکرار کنید.
حرکت Step through
دستورالعمل انجام این حرکت:
- دستها را روی زمین قرار داده و پاهایتان را به عقب بکشید (حالت خط کش) به صورتی که پنجهی پاها روی زمین باشد.
- حرکت کوتاه کردن کف پا را که در بالا گفته شده است، در یکی از پاها انجام دهید.
- در حالی که یک پا را جمع و کوتاه کردهاید، با پای دیگر یک قدم به سمت جلو حرکت کنید.
- از آنجایی که پایی که به جلو آوردهاید میخواهد از روی زمین بلند شود، از شست پا به سمت جلو فشار وارد کنید.
- در حین انجام این حرکت، باید یک انقباضی در قوس کف پایتان احساس کنید.
- به حالت قبل برگردید.
- این حرکت را 30 بار تکرار کنید.
- در حالت پیشرفته میتوانید بهجای جلو آوردن پا به جلو، سعی کنید به جهات مختلف پا را حرکت دهید و در این حین انقباض کف پا (تمرین کوتاه کردن پا) را حفظ کردهاید.
حرکت تعادلی روی یک پا
دستورالعمل انجام این تمرین:
- روی یک پا بایستید و تعادلتان را حفظ کنید.
- حرکت کوتاه کردن پا را روی پایی که ایستادهاید انجام دهید (کف پا را فشرده کنید).
- با کف پای دیگر، در کنار بدنتان بر روی زمین ضربه بزنید در حالی که کف آن پا را منقبض و جمع کردهاید.
- به صورتی پایتان را روی زمین بزنید که گویا دارید روی سر یک مورچه میزنید (پایتان را سبک به زمین بزنید).
- لگن را صاف و همتراز نگه دارید.
- فقط پایتان حرکت کند.
- این حرکت را برای 1 دقیقه ادامه دهید.
- برای حرکت پیشرفته، پایتان را از بدن دورتر کنید و به زمین بزنید.