سکته مغزی؛ علت، علایم، درمان و بازتوانی با ارتزهای دست و پا

پزشکان غالباً پس از سکته مغزی برای بیماران آتل (اسپلینت) دست، مچ دست و پا و ارتزهای شبانه تجویز می‌کنند تا از انقباض و گرفتگی جلوگیری شود. پزشکان معتقداند که آتل‌ها، بریس‌ها و ارتزهای پا و مچ دست از انقباض جلوگیری می‌کنند یا دست‌کم شدت گرفتگی را کاهش می‌دهند و به این ترتیب عملکرد بدن را بهبود می‌دهند و به تبع آن بیمار سریع‌تر توانایی‌های حرکتی خود را بازمی‌یابد.

سکته مغزی چیست؟

سکته مغزی، اگر باعث مرگ نشود، عوارض و بیماری‌های متعددی را به دنبال دارد. تعریف متخصصان از سکته مغزی به این شکل است: “رشد سریع نشانه‌های بالینی اختلال کانونی (یا سراسری) در عملکرد مغزی که بیش از 24 ساعت بدون وجود دلیلی به جز مشکلات عروقی ادامه داشته باشد، مگر آن که جراحی یا مرگ مانع پیشرفت نشانه‌ها شود.” بسته به بخشی از مغز که آسیب دیده است، بیمار ممکن است با ناراحتی‌های حسی، حرکتی، گفتاری، رفتاری و شناختی مختلفی مواجه شود. بنابراین، درمان بین رشته‌ای و اهداف توانبخشی باید با توجه به نیازهای بیمار تعریف شود.

انواع سکته مغزی

سکته مغزی به دو نوع دسته بندی می‌شود:

• سکته مغزی ایسکمیک: اکثر سکته‌های مغزی از نوع ایسکمیک است. این نوع سکته مغزی پی‌آمد اختلال در خون‌رسانی به بخشی از مغز است و معمولاً از لخته شدن خون در یکی از رگ‌های گردن یا مغز ناشی می‌شود که به سلول‌های آن ناحیه آسیب می‌زند.
• سکته مغزی هموراژیک (خونریزی دهنده): این نوع سکته مغزی پی‌آمد خونریزی داخل مغز است که به بافت مغزی آسیب می‌زند.

نشانه‌های هشدار سکته مغزی

نشانه‌های هشدار دهنده سکته مغزی به شرح زیر است:

• ضعف یا بی‌حسی ناگهانی صورت، بازو یا پا به ویژه در یک سمت بدن
• گیجی ناگهانی، دشواری در گفتار یا ادراک
• اختلال دید ناگهانی یک یا هر دو چشم
• دشواری ناگهانی در راه رفتن، سرگیجه، عدم تعادل یا عدم هماهنگی ناگهانی
• سر درد شدید ناگهانی بدون دلیل مشخص

عامل‌های خطر

نزدیک به 80 درصد سکته‌های مغزی نتیجه انتخاب‌های نامناسب در سبک زندگی است. تغییر دادن این رفتارها اکثر عامل‌های خطر را کاهش می‌دهد یا حذف می‌کند. عامل‌های خطر عبارت‌اند از:

• فشار خون بالا
• چاقی/ چربی خون بالا (هیپرلیپیدمی)/ عدم تحرک
• دیابت شیرین (ملیتوس)
• بیماری عروق کرونری/ فیبریلاسیون دهلیزی
• سیگار کشیدن و استعمال دخانیات
• جنسیت مردانه
• سن
• وراثت
• زیاده‌روی در نوشیدن مشروبات الکلی
• سوء مصرف مواد مخدر

درمان‌ها و توانبخشی

گروه متخصصین مرکز جامع توانبخشی امید برنامه درمانی جامعی را دنبال می‌کند که برای بازتوانی بیمار بسیار مهم است. اهداف و طرح درمانی معمولاً بر توانایی‌های شناختی، بیماری‌ها و ناراحتی‌ها، توانایی عملکردی و شرایط خانوادگی و شغلی بیماران مبتنی است.

پژوهش‌ها بیانگر این نکته است که اگر بیماران در مراکز تخصصی سکته مغزی بستری شوند و تحت نظر متخصصین آموزش دیده قرار گیرند، نتایج بهتری به دست می‌آید.

روش‌های درمانی مختلفی برای بهبود بازماندگان سکته مغزی ارائه می‌شود که عبارت‌اند از:

• بریس
• ارتز

بریس‌های رباتیک

بریس رباتیک نوع خاصی از بریس است که برای بازماندگان سکته مغزی دچار ناتوانی تجویز می‌شود. بریس رباتیک فعالیت الکتریکی عضله را حس می‌کند و نیرو در اختیار بیمار می‌گذارد تا حرکت تسهیل و عملکرد مغز تعدیل شود. نتایج پژوهش‌ها بیانگر این نکته است که توانایی دستگاه در افزایش نیروی گروه‌های عضلانی در بستن حلقه بازخوردی (فیدبک) سیگنال‌های مغز و به حرکت درآوردن دست یا پا مولفه‌ای کلیدی در شکل‌پذیری مغزی در بازیابی حرکت و توانبخشی است.

ارتز برای پایین تنه

بیشتر بیماران سکته مغزی برای پایداری، ایمنی و بهبود توانایی راه رفتن از ارتز مچ و کف پا (AFO) استفاده می‌کنند.

دو نوع ارتز مچ و کف پا برای بیماران سکته مغزی تجویز می‌شود: ارتز پلاستیکی و ارتز عمودی دوگانه. هر نوع از این ارتزها به توانایی بیمار پس از سکته و قدرت عضلات مچ، ساق پا و پایین پا بستگی دارد. برخی از آن‌ها قابل تنظیم هستند و برخی دیگر ثابت هستند، و برخی نیز بخش‌هایی برای حرکت مچ پا و دورسی فلکشن (حرکت رو به بالا یا پشت پا) دارند.

بریس مخصوص مچ و کف پا (AFO) برای بیماران زیر مناسب است:

• بیمارانی که به دلیل کاهش قدرت عضله‌های دورسی فلکسور پای خود را می‌کشند یا افتادگی پا دارند
• بیمارانی که نمی‌توانند پا را به دلیل کاهش خمش‌پذیری مفصل ران بلند کنند و تاب دهند.
• بیمارانی که با ترکیبی از دو مورد فوق روبرو هستند.

یکی از علایم پس از سکته مغزی ضعف عضله‌های دورسی فلکسور است. در چنین شرایطی از ارتز AFO استفاده می‌شود تا از کشیده شدن پا روی زمین هنگام راه رفتن جلوگیری شود. این ارتز کمک قابل توجهی به مدیریت و کنترل رکورواتوم زانو (زاویه‌دار شدن زانو به سمت عقب) می‌کند.

هدف از تجویز ارتز کف و مچ پا حفظ دامنه حرکتی، تقویت عضلات برای تحمل وزن، بهبود مکانیک راه رفتن و گام برداشتن و رفع مشکلات ایمنی و پایداری است.

ارتز برای بالاتنه

بیشتر ارتزهای مورد استفاده برای بازتوانی بالاتنه پس از سکته مغزی برای مچ دست، دست یا هر دو طرف استفاده می‌شود. تخصصی‌ها هدف اصلی استفاده از این ارتزها را به عنوان تنظیم‌کننده موقعیت صحیح تعریف می‌کنند. این ارتزها برای حفظ وضعیت عملکردی دست و مچ دست و نگه داشتن آنها در موقعیت خنثی استفاده می‌شود.

بعضی بیماران پس از سکته مغزی ممکن است توان عضلانی کمی داشته باشند، در حالی که برخی دیگر ممکن است توان عضلانی زیادی داشته باشند. پزشک با توجه به وضعیت توان عضلانی بیمار، ارتز مناسب را تجویز می‌کند. مهم است بدانید که آتل یا ارتز برای تمام بیمارانی که سکته مغزی را تجربه کرده‌اند، مناسب نیست.

یکی از آتل‌های دست برای بیماران با توان عضلانی ضعیف، دارای کفه نگهدارنده است که فضای بین انگشت شست و انگشت اشاره را حفظ می‌کند، انقباض را به حداقل می‌رساند و از آسیب‌های ناشی از بی‌حسی جلوگیری می‌کند. این آتل انگشت شست را دقیقاً زیر انگشت اشاره قرار می‌دهد، انگشتان دیگر را صاف نگه می‌دارد و مچ دست را با زاویه کشش بین 15 تا 30 درجه نگه می‌دارد.

آتل با حفظ قوس و گودی کف دست از انقباض عضلانی جلوگیری می‌کند. همچنین، قالب‌گیری دوره‌ای و مداخله دارویی نیز به طور منظم انجام می‌شود.

فیزیوتراپی پس از سکته مغزی

فیزیوتراپی سکته مغزی در کنار ارتزها و آتل‌های مناسب برای تغییر سبک زندگی انجام می‌شود. درمان‌های دستی (کایروپراکتیک)، طب سوزنی، لیزر درمانی و اوزون درمانی روش‌های مختلفی هستند که درد ناشی از ناتوانی و لمس شدن بدن را کاهش می‌دهند. متخصص فیزیوتراپی حرکات اصلاحی را برای افزایش دامنه عملکرد به بیمار آموزش می‌دهد.