قطع عضو بالای زانو یا ترنسفمورال، یکی از جراحیهایی است که به منظور برداشتن پا از مفصل زانو یا بالاتر از آن انجام میشود، معمولاً به دلیل آسیبدیدگی شدید ناشی از سانحه، بیماری یا نقص مادرزادی. این نوع جراحی بیشتر در افراد بالای 65 سال و به خصوص افرادی که از بیماریهای عروق محیطی یا اختلال شدید گردش خون رنج میبرند، انجام میشود.
ابتلا به بیماری عروق محیطی، که یکی از عوارض دیابت است، میتواند باعث ایجاد مشکلات جدی در جریان خون شود. این مشکلات میتوانند باعث ایجاد زخمها در بالا یا پایین پا شده و در صورت عدم بهبود، ممکن است به عفونت منتهی شوند. این عفونتها ممکن است به استخوان سرایت کرده و در نهایت به شدت بیماری تبدیل شوند که زندگی بیمار را به خطر میاندازد.
بنابراین، جراحی قطع عضو بالای زانو به منظور برداشتن بافت بیمار و جلوگیری از پخش شدن بیشتر عفونت، به عنوان یک راه حل توصیه میشود. این نوع جراحی زمانی انجام میشود که جریان خون در پایین پا کافی نباشد یا عفونت آنقدر شدید باشد که امکان انجام جراحی در سطح پایینتر (زیر زانو) وجود نداشته باشد.
در سالهای اخیر، فناوریهای پیشرفتهای نظیر چاپ سهبعدی، استفاده از مواد سبک و مقاوم و حسگرهای هوشمند به عنوان ابزارهای کلیدی در طراحی پروتزهای بالای زانو مطرح شدهاند. این نوآوریها امکان تولید پروتزهایی با دقت بالا، سازگاری بیشتر با ساختار فردی بیمار و بهبود عملکرد حرکتی را فراهم کرده و تجربه کاربری را به مراتب بهبود میبخشند.
اگر قطع عضو بالای زانو ضرورت یابد، این عمل معمولاً توسط جراح ارتوپد یا عروق انجام میشود. بخش بیمار یا آسیب دیده پا قطع میشود و جراح استخوان و بافت سالم را حتیالامکان حفظ میکند. جراح پای باقیمانده را شکل میدهد تا بیمار بتواند بهترین استفاده را از پا بعد از اتمام دوران نقاهت داشته باشد. پروتزهای بالای زانو (AK) انواع مختلفی دارد. پروتز مناسب با توجه به شکل عضو باقیمانده، طول عضو باقیمانده، سطح سلامتی، پیشآگهی و ترجیح بیمار انتخاب میشود.
برای کسب اطلاعات بیشتر و یا رزرو نوبت در کلینیک سلامت امید میتوانید با شماره تلفن09025804413 تماس حاصل فرمایید.
علل پروتز بالای زانو
ابتلا به بیماریهای زیر قطع عضو بالای زانو را ضروری میسازد:
- بیماری عروق محیطی
- دیابت
- عفونت/ قانقاریا
- سانحهای که منجر به له شدن و آسیب شدید پایین پا شده باشد.
- تومور یا سرطان
گذاشتن و درآوردن پروتز بالای زانو
سه روش برای گذاشتن یا پوشیدن پروتز بالای زانو وجود دارد: بالا کشیدن جوراب (pull sock)، باند کشی یا ساق پوشیدنی (donning sleeve).
بالا کشیدن جوراب
برای استفاده از پروتز باید از جوراب بالا کشیدنی لولهای با طولی دو تا سه برابر طول اندام باقیمانده استفاده کنید. ابتدا جوراب را روی پا تا ناحیه کشاله ران بالا بکشید و بخش زیادی از جوراب در انتهای عضو باقی میماند. سپس بقیه جوراب را از درون سوراخ شیر خلأ واقع در انتهای حفره پروتز رد کنید و همزمان عضو باقیمانده را داخل حفره فشار بدهید. سپس انتهای جوراب را از درون سوراخ شیر بیرون بکشید. استفاده کننده از پروتز باید عمل بلند کردن و فشار رو به پایین را به تناوب انجام دهد و در این بین جوراب را نیز از درون شیر بیرون بکشد. جوراب به تدریج کاملاً از سوراخ شیر بیرون کشیده میشود و عضو نیز به طور کامل داخل حفره قرار میگیرد. همان طور که وزن را روی پروتز انداختهاید، شیر خلأ نیز درون محفظه خاص خود قرار میگیرد.
باند کشی
برای باند کشی از یک باند با ابعاد چهار اینچ در پنج پا (10 سانتیمتر در 1.5 متر) استفاده کنید. پیچیدن باند را از بالای عضو باقیمانده با فشاری متوسط شروع کنید و سعی کنید در هر بار پیچیدن تقریباً نیمی از نوار قبلی را بپوشانید. بعد از باندپیچی کردن کل عضو، بخشی از باند در انتهای عضو باقی میماند. باقیمانده باند را از درون سوراخ شیر واقع در پایین حفره پروتز رد کنید و همزمان عضو باقیمانده را درون حفره فشار دهید. سر باند را از درون شیر بیرون بکشید. بلند کردن و فشار رو به پایین را به طور متناوب انجام دهید و همزمان نوار را از درون شیر بیرون بکشید. کل باند به تدریج از شیر بیرون میآید و عضو باقیمانده نیز کاملاً درون حفره قرار میگیرد. وقتی وزن را روی پروتز میاندازید، شیر نیز درون محفظه خاص خود قرار میگیرد.
ساق پوشیدنی
این ساق مخروطی شکل از پارچه لغزندهای شبیه به پارچه مورد استفاده در چتر نجات ساخته میشود. ساق را تا روی کشاله ران بالا بکشید. انتهای ساق را از درون سوراخ شیر، واقع در انتهای حفره پروتز رد کنید و همزمان عضو باقیمانده را داخل حفره فشار بدهید. انتهای ساق را از درون سوراخ شیر بیرون بکشید. بلند کردن و فشار رو به پایین را به تناوب انجام بدهید و همزمان ساق را از درون سوراخ شیر بیرون بکشید. ساق به تدریج به طور کامل از شیر خارج میشود و عضو باقیمانده نیز کاملاً درون حفره قرار میگیرد. وقتی وزن را روی پروتز میاندازید، شیر نیز درون محفظه خاص خود قرار میگیرد.
برای درآوردن پروتز باید دکمه روی شیر خلا را فشار بدهید یا پیچ شیر را کاملاً باز کنید تا خلأ از بین برود و سپس حفره را از روی عضو به سمت بیرون بکشید.
با بهرهگیری از مواد انعطافپذیر و تکنیکهای مدرن ساخت سوکت، سیستمهای تعلیق پروتز بالای زانو امروزه سطح تماس بین پروتز و پوست را بهبود بخشیده و فشار را به صورت یکنواخت در سراسر سطح انتقال میدهند. این پیشرفتها نه تنها راحتی بیمار را افزایش میدهد، بلکه از ایجاد زخمهای ناشی از فشار جلوگیری کرده و پایداری پروتز را تضمین میکند.
مراقبت و نگهداری از پروتز بالای زانو
حفره پروتز را باید هر روز با صابون ملایم (بدون عطر، لوسیون یا دئودورانت) و آب تمیز کنید. بسته به حساسیت پوست بیمار میتوان از دستمال مرطوب یا الکلی استفاده کرد. شیر خلأ نیز باید به صورت دورهای تمیز شود. روش باز کردن و تمیز کردن شیر خلأ را از متخصص پروتز یاد بگیرید یا برای تمیز کردن دورهای شیر خلأ به متخصص پروتز مراجعه کنید.
پیگیری دورهای توسط تیم درمانی و بهرهگیری از فناوریهای دیجیتال مانند اپلیکیشنهای سلامت و سیستمهای نظارتی، امکان بررسی دقیق عملکرد پروتز و اعمال تنظیمات لازم را فراهم میآورد. این روشهای مدرن در شناسایی زودهنگام مشکلات و پیشگیری از عوارض آتی، نقش بسزایی در بهبود کیفیت زندگی بیماران دارند.
متخصص طب فیزیکی چه کمکی به بیماران دچار نقص عضو میکند؟
همکاری نزدیک بین جراحان، متخصصان پروتز، فیزیوتراپیستها و مشاوران روانشناسی به عنوان یک تیم چندرشتهای، از عوامل حیاتی موفقیت در استفاده از پروتزهای بالای زانو محسوب میشود. این رویکرد جامع امکان برنامهریزی دقیق برای توانبخشی، آموزش مهارتهای حرکتی و افزایش اعتماد به نفس بیماران را فراهم میآورد و مسیر بهبود عملکرد را هموارتر میکند.
متخصص فیزیوتراپی اقدامات زیر را قبل از جراحی قطع عضو بالای زانو انجام میدهد:
- تمرینهایی را برای آمادهسازی قبل از عمل به بیمار آموزش میدهد. این تمرینها برای تقویت و افزایش انعطافپذیری دست و پا مفید است.
- متخصص روش راه رفتن با واکر یا عصای زیربغل را به بیمار آموزش میدهد.
- عوارض و مراقبتهای بعد از جراحی را به بیمار توضیح میدهد.
مراقبت بعد از جراحی
بیمار 5 ـ 14 روز بعد از جراحی در بیمارستان بستری میشود. زخم پانسمان میشود، درن تخلیه کار گذاشته میشود و مسکن برای مدیریت درد به بیمار داده میشود.
طب فیزیکی و فیزیوتراپی مدت کوتاهی بعد از جراحی، پس از پایدار شدن وضعیت بیمار و با اجازه پزشک شروع میشود. متخصص طب فیزیکی پرونده پزشکی و جراحی بیمار را بررسی میکند و برای معاینه بیمار به بالینش میآید. اقدامات زیر در دو یا سه روز اول درمان انجام میشود:
- تمرینهای ملایم کششی و افزایش دامنه حرکتی
- متخصص به بیمار یاد میدهد که چگونه روی تختش غلت بزند، روی لبه تخت بنشیند و خود را بدون مشکل روی صندلی منتقل کند.
- متخصص به بیمار آموزش میدهد که چطور باید عضو عمل شده را نگه دارد تا دچار انقباض نشود؛ منظور از انقباض این است که چون عضو بیش از حد در حالت خمیده نگه داشته شده است، بیمار نمیتواند مفصل زانو را کاملاً صاف کند.
وقتی شرایط بیمار پایدار شد، متخصص روش استفاده از صندلی چرخدار و ایستادن و راه رفتن با وسایل کمکی مانند واکر را به بیمار آموزش میدهد.
پیشگیری از انقباض
معنی انقباض، سفت شدن و گرفتگی بافت نرم است که میتواند حرکت مفصل را محدود کند. این مشکل زمانی رخ میدهد که عضلات و بافتهای نرم به دلیل عدم تحرک سفت شوند. به عنوان مثال، اگر فردی که قطع عضو بالای زانو را تجربه کرده باشد، مدت طولانی در یک حالت نشسته بماند، عضلات مفصل ران به این وضعیت جدید عادت میکنند و سفت میشوند. همچنین، خوابیدن در حالتی که بالش بین دو پا قرار دارد، ممکن است باعث انقباض شود؛ اگر این وضعیت بارها در مدت زمانهای طولانی تکرار شود، عضلات پا خشک و سفت میشوند و پاها رو به بیرون از هم فاصله میگیرند.
اگر انقباض پس از جراحی، در دوران نقاهت و پس از اتمام توانبخشی برطرف نشود، ممکن است به یک مشکل دائمی تبدیل شود. انقباض میتواند استفاده از پروتز را برای فرد سختتر کند و راه رفتن را دشوارتر کند، همچنین نیاز فرد به وسایل کمکی مانند واکر را افزایش میدهد.
تخصصی در زمینه طب فیزیکی میتواند به فرد کمک کند تا حالت اندامی عادی و دامنه حرکتی طبیعی مفصل ران را حفظ کند. همچنین، تخصصی در زمینه طب فیزیکی میتواند به فرد یاد دهد که عضو را در چه موقعیتی قرار دهد تا دچار انقباض نشود و تمرینهای کششی و موقعیتی مناسبی را برای حفظ دامنه حرکتی نرمال به فرد آموزش دهد.
اعمال فشار برای رفع ورم
ورم کردن عضو بعد از جراحی عادی است. متخصص طب فیزیکی به بیمار کمک میکند تا عضو باقیمانده را برای محافظت از آن، کاهش و کنترل ورم و تسریع بهبود زخم تحت فشار قرار بدهد. این کار به دو طریق انجام میشود:
- بستن عضو باقیمانده با باند کشی
- پوشیدن جوراب فشرده کننده کشی
به علاوه روشهای فوق به شکلگیری عضو و آماده شدن آن برای جایگذاری پروتز کمک میکند.
در بعضی موارد به جای باند کشی از پانسمان سخت یا آتل استفاده میشود. پروتزی که بلافاصله بعد از عمل با گچ یا پلاستیک ساخته شدهاست، بر روی عضو قرار داده میشود. روش مناسب با توجه به وضعیت خاص هر بیمار انتخاب میشود. متخصص طب فیزیکی اندازه و مناسب بودن پروتز را بررسی میکند و روش استفاده از آن را به بیمار آموزش میدهد.
مدیریت درد
متخصص طب فیزیکی برای مدیریت درد از روشهای زیر استفاده میکند:
- تحریک الکتریکی و TENS (تحریک الکتریکی عصب از روی پوست): تحریک الکتریکی خفیفی که روی پوست اعمال میشود، از انتقال سیگنالهای عصبی از گیرندههای درد جلوگیری میکند و به این ترتیب درد آرام میشود.
- درمان دستی: درمان دستی شامل ماساژ و دستکاری مفصل به منظور بهبود گردش خون و افزایش توانایی حرکتی مفصل انجام میشود.
- مدیریت عضو باقیمانده: شامل مراقبت از پوست و استفاده صحیح از پروتز
- حساسیتزدایی به منظور تعدیل حساسیت ناحیه درگیر: برای حساسیت زدایی از لمس یا فشار استفاده میشود. متخصص ضرباتی را با روشهای مختلف لمس کردن به پوست وارد میکند تا حساسیت به محرک کاهش یابد یا از بین برود.
دوران نقاهت عملکردی بعد از جایگذاری پروتز بالای زانو
متخصص طب فیزیکی و پروتز با همکاری یکدیگر بهترین نوع پروتز را با توجه به اهداف کارکردی و موقعیت خاص بیمار تجویز میکنند. پروتز بالای زانو شامل حفره، مفصل زانو، مفصل مچ پا و بخشهای مختلف پایین پا میشود. تا زمانی که زخم عضو باقیمانده التیام پیدا کند و محل اتصال ظرف چند ماه شکل بگیرد و منقبض شود، پروتز موقتی در اختیار بیمار قرار داده میشود. پروتز در صورت لزوم به مرور زمان دستکاری و تنظیم میشود تا کاملاً راحت و اندازه باشد.
افزایش استقلال عملکردی
متخصص بعد از اتمام دوران مراقبت ویژه و شروع توانبخشی به بیمار یاد میدهد که چگونه استقلال عملکردی بیشتری پیدا کند. متخصص طب فیزیکی به بیمار کمک میکند تا به راحتی با صندلی چرخدار حرکت کند و با وسایل کمکی مانند واکر و عصای زیربغل راه برود. همچنین متخصص طب فیزیکی مهارتهایی را که بیمار برای موفقیت در استفاده از پروتز جدید به آنها نیاز دارد، به بیمار آموزش میدهد. به علاوه بیمار روش مراقبت از عضو باقیمانده را یاد میگیرد، متوجه میشود که چطور باید پوست را معاینه و بهداشت پوست را رعایت کند و تمرینهای وضعیتی و اصلاحی را برای پیشگیری از انقباض انجام دهد.
یادگیری و روش استفاده و مراقبت از پروتز
متخصص طب فیزیکی روش پوشیدن و درآوردن پروتز جدید را به بیمار آموزش میدهد. همچنین متخصص به بیمار کمک میکند تا به تدریج تحملش را افزایش دهد و بتواند هر بار مدت زمان بیشتری از پروتز استفاده کند، بدون آن که مشکلی برای پوست به وجود بیاید. بیمار پس از آماده شدن پروتز دائمی نیز در زمانهایی که از پروتز استفاده نمیکند، همچنان با صندلی چرخدار حرکت میکند.
آموزش استفاده از پروتز فرآیندی است که ممکن است یک سال تمام طول بکشد و زمانی شروع میشود که پزشک اجازه تحمل وزن را روی پروتز بدهد. همچنین متخصص طب فیزیکی روش ایستادن، حفظ تعادل و راه رفتن با پروتز را به بیمار آموزش میدهد. اکثر بیماران راه رفتن را به کمک میلههای موازی شروع میکنند، سپس از واکر استفاده میکنند و وقتی قویتر شدند، عصا در دست میگیرند تا در نهایت بتوانند به تنهایی و بدون کمک راه بروند. همچنین بیمار باید تمرینهای کششی و تقویتی را انجام بدهد تا حداکثر توانایی ممکن را برای ازسرگیری فعالیتهای قبل از قطع عضو پیدا کند.
آیا میتوان از آسیبدیدگی و قطع عضو بالای زانو پیشگیری کرد؟
مشارکت فعال بیماران از طریق ارائه بازخوردهای بالینی و تجربیات شخصی، نقشی اساسی در بهبود مستمر طراحی و عملکرد پروتزهای بالای زانو ایفا میکند. این تعامل، علاوه بر افزایش رضایت بیماران، به تیمهای طراحی و توانبخشی این امکان را میدهد تا نیازهای واقعی بیماران را شناسایی و با بهروزرسانیهای فنی و درمانی، کیفیت نهایی پروتز را ارتقا دهند.
پزشکان معتقدند که 60 درصد از موارد قطع عضو عروقی قابل پیشگیری است. علت اصلی قطع عضو بالای زانو عوارض ناشی از دیابت مانند بیماری عروق محیطی، زخم باز و عفونت است. پیشگیری و مدیریت دیابت و مشکلات گردش خون در پایین تنه خطر بروز عارضههایی که قطع عضو را ضروری میسازد، کاهش میدهد.
برای پیشگیری از بروز عوارض دیابت لازم است که کفش و پاپوش مناسبی بپوشید که اندازه باشد و به خوبی از پا محافظت کند. همچنین باید پا را هر روز معاینه کنید تا نشانههای مشکلات پوستی، از قبیل قرمزی، تغییر رنگ، ورم، تاول، خراش یا زخم باز را به سرعت تشخیص دهید. اگر متوجه وجود مشکل شدید، به سرعت با پزشک معالجتان یا متخصص طب فیزیکی تماس بگیرید. پیشگیری از عفونت روش اصلی جلوگیری از قطع عضو است.
اگر سیگاری هستید، سیگار را ترک کنید. استعمال دخانیات فرآیند التیام زخم را مختل میکند. پژوهشها نشان داده است که خطر قطع عضو مجدد برای سیگاریها 25 برابر بیشتر از غیرسیگاریها است.
